Tweedehands bladmuziek: eerst het juiste formaat bepalen
Eén en hetzelfde werk bestaat in verschillende vormen. Een pianoreductie van een concerto brengt het orkest terug tot twee notenbalken, zodat een pianist de solist kan begeleiden. De partituur legt alle partijen van een ensemble of orkest onder elkaar en is bedoeld voor de dirigent; wie gewoon zijn eigen partij wil spelen, heeft er weinig aan. Losse partijen geven elke muzikant alleen zijn eigen stem, met de tellende maten rust.
Daartussen zit de zakpartituur: een verkleinde partituur in boekformaat, geliefd om te studeren en mee te lezen tijdens een opname. Voor pop en jazz bestaat er een heel andere categorie, het zogenoemde fakebook of het liedboek met melodie en akkoordsymbolen, dat niet hetzelfde is als een noot voor noot uitgeschreven arrangement. Een advertentie voor tweedehands bladmuziek die alleen een titel noemt, zegt dus bijna niets. Vraag naar het exacte formaat, het instrument of de bezetting en naar een foto van de omslag en het titelblad.
Wil je bladmuziek kopen voor een leerling, vraag dan eerst raad aan de leraar. Die weet welke methode in de les gebruikt wordt, of de eenvoudige bewerking volstaat en of een uitgave met commentaar meer oplevert dan een gewone liedbundel.
Urtext of praktische uitgave: het titelblad lezen
Twee exemplaren met dezelfde titel geven niet altijd dezelfde notentekst weer. Een urtext-uitgave wil een muziektekst bieden die uitsluitend de bedoelingen van de componist weerspiegelt. Uitgeverij Henle legt uit dat de bewerker eerst de bronnen onderzoekt om te weten welk handschrift of welke druk de componist heeft goedgekeurd, en daarna de tekst noot na noot kritisch leest. Omdat bronnen elkaar weleens tegenspreken, moet de bewerker keuzes maken; een goede uitgave verantwoordt die in het voorwoord, in het kritisch commentaar of in voetnoten.
Een praktische uitgave voegt vaak vingerzettingen, strijkstreken, dynamiek of pedaalaanwijzingen van een beroemde uitvoerder toe. Dat helpt een leerling, maar de toevoegingen lopen soms door de oorspronkelijke tekst heen en verrassen je wanneer je met een andere uitgave vergelijkt. Henle wijst erop dat veel uitgaven bestaan met en zonder vingerzetting, vooral voor strijkinstrumenten; kijk dus welke variant je tweedehands bladmuziek bevat voor je koopt.
Het titelblad en de achterzijde vermelden de uitgever, het jaar, de bewerker en vaak een plaatnummer. Noteer die gegevens: zo controleer je in de catalogus van de uitgever of dit de uitgave is die jouw leraar of koordirigent gebruikt.
Bladmuziek kopen: bladzijden en vellen natellen
Een identieke omslag bewijst niet dat het boek compleet is. In een gelijmde bundel raken katernen los, in een geniet schriftje is weleens een binnenvel verdwenen omdat iemand het kopieerde. Vergelijk het aantal bladzijden dat in de advertentie staat met de inhoudsopgave: begint het laatste stuk op bladzijde 74 terwijl er 60 pagina's worden genoemd, dan is twijfel terecht. Vraag de verkoper het boek door te bladeren of de laatste pagina te fotograferen.
Bladmuziek kopen voor een kwartet, een koor of een harmonieorkest is ingewikkelder: een set losse partijen bestaat uit evenveel schriftjes als instrumenten, en één ontbrekend schrift is genoeg om een repetitie te blokkeren. Maak een lijstje van de muzikanten en controleer of elke partij in het pakket zit, met het juiste instrument en de juiste transpositie.
Wees ook voorzichtig met gemengde loten, waarin bladmuziek van verschillende uitgevers op één foto staat. Bij tweedehands bladmuziek verbergt een stapel losse bladen vaak dubbels, beschadigde pagina's of kopieën tussen de originelen. Vraag elke titel apart en neem geen genoegen met vage antwoorden.
Aantekeningen, papier en rug: de staat van tweedehands partituren
Aantekeningen zijn niet allemaal gelijk. Een vingerzetting in potlood, een ademhalingsteken of een maatnummer kan zelfs helpen en wijst op een gewetensvolle leerling; een balpeninscriptie, markeerstift of een dikke stempel dekt de noten af en gaat er niet meer af. Kijk vooral naar de moeilijke maten en de bladomslagen, waar de meeste krabbels staan.
Het papier vertelt de geschiedenis van het exemplaar. Een gelijkmatig vergeeld blad is normaal bij oude uitgaven, maar bij tweedehands bladmuziek wijzen bruine vlekken, sporen van vocht of een muffe geur op broos papier. Let op omgeslagen hoeken, scheuren die met plakband zijn hersteld (dat verkleurt en maakt het lezen vervelend) en randen die bij een vroegere herbinding zijn afgesneden. Een rug die op de lessenaar niet open blijft liggen is een echt gebrek voor een pianist, want hij heeft beide handen nodig.
Online verkopers gebruiken vaak een schaal voor de staat. Bij het Franse Le Livre Vert loopt het filter van « Comme neuf » tot « État correct »; het Nederlandse Muziekantiquariaat uit Maastricht noteert bij zijn partituren waarden als « Zeer goed », « Goed » of « Als nieuw », vaak met uitleg over slijtage en aantekeningen. Een schaal vervangt foto's niet, maar geeft wel een gemeenschappelijke taal om twee aanbiedingen te vergelijken.
Tweedehands partituren en auteursrecht: publiek domein en recente uitgaven
Wie een papieren exemplaar koopt, mag het daarom nog niet naar believen kopiëren. Volgens de online bibliotheek IMSLP is een werk in de Europese Unie vrij van rechten wanneer de laatste overlevende auteur meer dan 70 jaar geleden overleed. Voor Ravel, overleden in 1937, is dat het geval; voor recentere componisten niet, en ook een arrangeur of bewerker kan de beschermingstermijn verlengen.
Onderscheid het werk van de uitgave. De compositie van een achttiende-eeuwse meester is publiek domein, maar het voorwoord, de noten en het redactiewerk van een moderne uitgave kunnen beschermd blijven. IMSLP meldt dat een uitgave, afhankelijk van het land in de Unie, tot 30 jaar na publicatie bescherming kan genieten.
In de praktijk is het fotokopiëren van beschermde bladmuziek om aan een hele groep uit te delen iets waartegen uitgevers zich verzetten, omdat het zowel de componist als de uitgeverij inkomsten ontneemt. Moet je als koor, school of orkest bladmuziek tweedehands kopen en twijfel je, vraag het dan aan de uitgever of aan de beheersvennootschap voor auteursrechten voor je kopieën maakt. Geen enkel advies vervangt die controle.
Transponerende instrumenten, toonsoort en niveau: de juiste bladmuziek kiezen
De afgedrukte toonsoort telt even zwaar als de titel. Een altsaxofoon is een instrument in mi bemol en een tenorsaxofoon een instrument in si bemol: dezelfde melodie wordt voor hen anders genoteerd dan voor een dwarsfluit of viool. Tweedehands bladmuziek voor « alle instrumenten in C » volstaat niet voor een klarinettist zonder transpositie. Controleer de vermelding van het instrument op de omslag, de sleutel en de voortekening op de eerste pagina.
Het niveau is een tweede valkuil. Aanduidingen als makkelijk, gemiddeld of graad 3 verschillen van reeks tot reeks, en een stuk dat haalbaar lijkt voor een achtjarige pianist kan voor een volwassen beginner toch erg zwaar zijn. Bekijk een paar maten van de drukste pagina, tel de voortekens, kijk naar het aangegeven tempo en naar de verdubbelde noten voor je beslist.
Bij tweedehands bladmuziek kopen met een opname erbij moet je weten wat je krijgt: een cd die niet meer afspeelt, een verlopen toegangscode of een verdwenen downloadlink heeft geen waarde. Vraag of de geluidsdrager meegeleverd wordt en werkt, of controleer of je de opname elders kunt verkrijgen. Zo niet, dan moet de prijs dat tekort weerspiegelen.
Bladmuziek tweedehands kopen: waar zoeken en hoe aanbiedingen vergelijken
Online antiquariaten en tweedehandsboekwinkels hebben vaak een afdeling bladmuziek. Op Boekwinkeltjes.nl biedt Muziekantiquariaat uit Maastricht zakpartituren, studiepartituren, methodes en liedbundels aan, met per exemplaar een beschrijving van de staat. Voor bundels en methodes helpt een Franse webwinkel zoals Le Livre Vert, waar je op uitgever, artiest of staat filtert. Rommelmarkten en kleine advertenties blijven een bron voor loten, op voorwaarde dat je van elk stuk foto's vraagt.
Tweedehands bladmuziek kopen? Vergelijk altijd de totaalprijs: een goedkope bundel kan verzendkosten meebrengen die meer kosten dan het papier zelf. Een zakpartituur past in een stevige envelop, maar een zware orkestpartituur niet. Voor oudere werken loont het te kijken of de uitgave goedkoop heropgelegd is of gratis in het publiek domein bestaat; een nieuwe moderne druk is dan misschien veiliger dan een broos origineel.
Houd ten slotte rekening met namaak: een ingebonden fotokopie die als origineel verkocht wordt, is een vervalsing. De vermelding van de uitgever, het plaatnummer of ISMN, de drukkwaliteit en de samenhang van het papier verraden bijna altijd een kopie.